| Grodno | |||||
|
|||||
| Państwo |  Białoruś |
||||
| obwód | grodzieński | ||||
| burmistrz | Boris Koziełkow | ||||
| Powierzchnia | 80 km² | ||||
| Położenie | 53° 40' N 23° 50' E |
||||
| Wysokość | 90-147 m n.p.m. | ||||
| Ludność (2005) • liczba ludności |
317 366 |
||||
| Nr kierunkowy | (+375) 15 | ||||
| Kod pocztowy | 230000-2300030 | ||||
| Tablice rejestracyjne | 4 | ||||
|
Położenie na mapie Białorusi
  Grodno
|
|||||
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|||||
| Strona internetowa miasta | |||||
Grodno (biał. Гро́дна Hrodna, lub też: Го́радня, Гаро́дня; lit. Gardinas; niem. Grodno, Garten; ros. Гродно Grodno) – miasto obwodowe na Białorusi, nad Niemnem, w pobliżu granicy z Polską, 317 000 mieszkańców (w obwodzie Polacy stanowią 24,8% populacji[1]); ośrodek przemysłowy; port lotniczy, węzeł kolejowy i drogowy, przystań rzeczna; uniwersytet (od 1978), polski konsulat generalny.
Spis treści |
edytuj Historia
Nazwa miasta pochodzi prawdopodobnie od słowa gród, horod lub gartaspotrzebne źródło.
edytuj XII wiek
Grodno – wzmiankowane po raz pierwszy w 1128, w ruskiej kronice Powieść lat minionych jako miejsce, którym władał książę Wsiewłod. Stanowiło kulturowe, handlowe i przemysłowe centrum Czarnej Rusi, leżące na ważnym szlaku handlowym biegnącym na Mazowsze. W XII wieku zostało opanowane przez Litwinów, natomiast w poł. XIII wieku przez księcia halicko-włodzimierskiego Daniela Romanowicza.
edytuj XIII i XIV wiek
W latach 1240–1280 rozgorzały walki o tereny na których leżał gród pomiędzy Litwinami i książętami ruskimi. W 1270 Grodno opanował książę litewski Trojden. Rządzili w nim też Erdzwiłł, Witenes, a także nietrwale Daniel Romanowicz i jego syn. W 1283 rozpoczęły się najazdy krzyżackie, które nękały Grodzieńszczyznę aż do Bitwy pod Grunwaldem w 1410.
edytuj XIV wiek
W 1376 Grodno weszło ponownie w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. W tym czasie istniał w Grodnie drewniany gród z kamiennym stołpem-wieżą, który atakowany był w czasie wojny Witolda z Jagiełłą w 1382, 1389, 1390, a przez zakon krzyżacki w latach 1284, 1295, 1306, 1311, 1312, 1328, 1363, 1373, 1375, 1377, 1392. Krzyżacy pod dowództwem Konrada Wallenroda zdobyli go w końcu w 1393. W tym roku Grodno stało się siedzibą księcia Witolda, na którego rozkaz w 1398 wybudowano murowany gotycki zamek. W 1391 otrzymało niepełne prawo magdeburskie i zostało jednym z głównych miast Księstwa.
edytuj XV wiek
W 1413 miasto zostało włączone do województwa trockiego jako miasto powiatowe. Kazimierz Jagiellończyk jako wielki książę litewski rozszerzył w 1444 prawa miejskie Grodna, nadając miastu herb w postaci jelenia św. Huberta z krzyżem pomiędzy rogami. W tym czasie radą miejską kierowało na zmianę dwóch burmistrzów prawosławny i katolicki. Miasto uzyskało też prawo organizowania trzech tygodniowych jarmarków w dniu 3 maja, 13 lipca i 30 listopada. Na zamku w Grodnie, Kazimierz Jagiellończyk zgodził się przyjąć koronę polską od rycerstwa małopolskiego. Na tym samym zamku zmarł w 1492. Na zamku w Grodnie mieszkał i zmarł w 1483 syn króla Kazimierza – św. Kazimierz.
edytuj XVI wiek
Miastu zasłużył się także król Aleksander Jagiellończyk, który nakazał budowę pierwszego stałego mostu przez Niemen oraz ustanowił pierwsze fundacje klasztorne bernardynów i augustianów. W czasach zarządzania dobrami królewskimi przez królową Bonę Sforzę, doszło do wielu reform w organizacji miasta oraz nadano nowe przywileje handlowe. Na Horodnicy powstała rezydencja królowej. Pomiar miasta z 1558 wskazuje że miasto miało 35 ulic i placów z 700 domami.
Panowanie króla Stefana Batorego było określane jako "złote lata" miasta. Król bardzo lubił Grodno i mieszkał na zamku wiele lat. Ufundował kolegium jezuitów, przyjmował w mieście poselstwa, zwoływał w nim radę senatu. Za jego panowania zamek ok. 1580 r. przebudowano w stylu renesansowym pod kierownictwem architekta Scoto z Parmy. Grodno stało się kwaterą główną króla w czasie wojny polsko-rosyjskiej 1577-1582. Władca ten zmarł na zamku w Grodnie 12 grudnia w 1586.
edytuj XVII wiek
W 1602 rozpoczęto budowę kościoła i klasztoru bernardynów, który w 1618 wyświęcił biskup Eustachy Wołłowicz. Klasztor w następnych wiekach był siedzibą sejmików powiatowych szlachty grodzieńskiej. W 1621 do miasta przybywają jezuici. W 1635 starosta upicki Eustachy Kurcz ufundował kościół franciszkanów. Około 1642 ukończono budować kościół i klasztor brygidek. Po unii brzeskiej w mieście założono też klasztory dominikanów i karmelitów. W czasie wojny polsko-rosyjskiej 1654-1667 Grodno w 1655 zajęły i zniszczyły wojska rosyjskie pod dowództwem Iwana Chowańskiego. W 1657 w czasie wojny rosyjsko-szwedzkiej 1656-1658 miasto zdobyli Szwedzi. Po zakończeniu działań wojennych w 1667 konsekrowano kościół jezuitów (dzisiejszą katedrę), a rok później kościół św. Krzyża należący do karmelitów. Po zniszczeniach wojennych kanclerz wielki litewski Krzysztof Pac odbudował zamek na siedzibę Sejmu i Senatu, ponieważ Sejm w 1673 uchwalił, że co trzeci sejm walny Rzeczypospolitej od 1678 będzie odbywał się w Grodnie (poza sejmem konwokacyjnym, elekcyjnym i koronacyjnym) – były to tzw. sejmy grodzieńskie. Miasto tym samym zyskało nieoficjalnie status trzeciej stolicy Rzeczypospolitej. Spowodowało to powstanie w mieście i okolicach wielu pałaców i dworów szlacheckich.
edytuj XVIII wiek
W 1705 w mieście spotkali się król August II Mocny i władca Rosji Piotr I Wielki. Podczas III wojny północnej, w 1708 Grodno zniszczyli Szwedzi pod dowództwem Karola XII i od tego momentu zamek już nie odzyskał świetności. Były to także czasy ogromnych rabunków i kontrybucji dokonanych przez wojska rosyjskie. Spokojniejsze czasy nastały po konfederacji tarnogrodzkiej w 1715 i "sejmie niemym" w 1717. W 1718 król August II Mocny do Grodna zwołał po przerwie sejm. Następne odbyły się w latach 1726, 1729, 1730. W 1736 ukończono budowę murowanego, trójnawowego kościoła karmelitów. W czasach panowania króla Augusta III Sasa, na obrady parlamentu zaczęto budować nowy pałac królewski (Dolny Zamek), jednak sejmy zwołano tylko w 1744 i 1752. W tym czasie w mieście działało 14 cechów rzemieślniczych.
Już w roku wyboru na tron króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, do miasta przeniesiono trybunał skarbowy. W 1753 miasto strawił pożar. W latach 1765–1780 nastał w mieście czas zwany "Holandią kwitnącą" za sprawą działań, które wdrożył podskarbi wielki litewski Antoni Tyzenhaus otwierając w mieście 18 manufaktur, fabryk i zakładów. Podskarbi wybudował też nowy pałac w dzielnicy Horodnica. W 1773 zamieniono kolegium jezuitów w szkołę wydziałową Komisji Edukacji Narodowej. W 1775 utworzona została akademia medyczna, w tym też czasie utworzono pierwszy w mieście teatr. W 1776 zaczęto wydawać "Gazetę Grodzieńską" i "Rocznik Gospodarski". Rozwój miasta przerwało odebranie stanowiska Tyzenhausowi w 1780 i wielki pożar śródmieścia z ratuszem i farą w 1782 roku. W roku 1784 roku po raz pierwszy odwiedził z zespołem teatralnym Wojciech Bogusławski. W dniu 6 lipca 1792 miasto zajął Piotr Dołgoruki na czele wojsk rosyjskich. Rok później na Dolnym Zamku, w który wymierzyły działa wojska rosyjskie, odbył się niesławny sejm grodzieński, który zatwierdził II rozbiór Polski. Od maja 1794 urzędowała na zamku Grodzieńska Komisja Porządkowa, a później Centralna Deputacja Wielkiego Księstwa Litewskiego. 30 września 1794 do Grodna przybył Tadeusz Kościuszko na czele wojsk powstańczych, jednak po upadku insurekcji kościuszkowskiej miasto ponownie opanowali Rosjanie. W dniu 25 listopada 1795 na Zamku abdykował król Polski, który opuścił miasto w 1797. Pod koniec XVIII w. w Grodnie było 9 kościołów i klasztorów rzymskokatolickich i dwie cerkwie unickie z klasztorami (bazylianów i bazylianek).
edytuj XIX wiek
Grodno w 1801 stało się siedzibą nowej rosyjskiej guberni grodzieńskiej (wcześniej wchodziło w skład guberni słonimskiej i litewskiej). W 1812 miasto zostało na krótko zajęte przez francuskie i polskie wojska Hieronima Bonaparte (od 2 czerwca do 8 grudnia). Kongres wiedeński wytyczył granice Królestwa Polskiego ok. 3 km. od miasta. Po powstaniu listopadowym w 1830 w mieście rozpoczęła się fala rusyfikacji, kasowano klasztory, zlikwidowano też w 1839 unię kościelną. Gubernatorem został Michał Murawiew zwany "Wieszatielem". Przez cały okres zaborów pozostawało ważnym ośrodkiem ruchu narodowo-wyzwoleńczego – mieszkańcy Ziemi Grodzieńskiej licznie uczestniczyli w powstaniu styczniowym. W tym czasie ruchem powstańczym w mieście kierował Celestyn Ciechanowski, Adolf Hoffmeister i Stanisław Sylwestrowicz. Erazm Zabłocki (1831 –1884) był w czasie powstania styczniowego naczelnikiem cywilnym do czerwca 1863 r. a następnie komisarzem woj. grodzieńskiego. Po upadku powstania, w zamku umieszczono więzienie dla schwytanych jego uczestników. Miasto w tym czasie liczyło około 20 tys. mieszkańców. Zaczęła się też kolejna fala rusyfikacji, m.in. wyburzano kościoły np. dominikanów. Gotycką farę przebudowano na cerkiew. W 1866 Rosjanie wydali zakaz mówienia po polsku w życiu publicznym, dlatego spotykano się potajemnie w domach mieszczańskich by organizować spotkania teatralne, muzyczne i literackie. Ogólny upadek miasta zahamowało w 1861 przeprowadzenie linii kolei Warszawsko-Petersburskiej. W 1885 roku wiele zabytków zostało bezpowrotnie zniszczonych w wyniku pożaru. W latach 1894–1910 w mieście mieszkała Eliza Orzeszkowa, działająca aktywnie w celu powstrzymania rusyfikacji.
edytuj XX wiek
W 1905 Rosjanie wybudowali cerkiew Pokrowską. Dzięki inicjatywie mieszkańców w 1907 zainstalowano pierwsze telefony. W 1909 powstał most żelazny przez Niemen, a w 1912 miasto zelektryfikowano. W okresie I wojny światowej miasto było okupowane przez Niemców, którzy wkroczyli do miasta 3 września 1915 roku, grabiąc przy okazji bibliotekę dominikańską. W dniu 10 kwietnia 1919 władze polskie przejęły władzę w mieście, jednak już w 1920 dwukrotnie stało się areną działań zbrojnych, jako ważny węzeł komunikacyjny na froncie polsko-bolszewickim. Dziesięciotygodniowa okupacja bolszewicka boleśnie zapisała się w pamięci Grodnian. W 1921 na mocy traktatu ryskiego, Grodno stało się oficjalnie częścią II Rzeczypospolitej. Administracyjna i gospodarcza rola miasta uległa wówczas degradacji na korzyść sąsiedniego Białegostoku (tam przeniesiono m.in. siedzibę województwa). Przedwojenne Grodno było siedzibą władz powiatowych. Liczyło prawie 60 tysięcy mieszkańców, wśród których przeważali Polacy (60%) i Żydzi (37%), przy nieznacznym udziale procentowym Litwinów i Białorusinów (3%). Powstały Kresowa Fabryka Rowerów i Motocykli "Niemen", Zakłady Graficzne, Fabryka Wyrobów Introligatorskich, browary Margolisa, Słuckiego, Dojlidy. Jako ważny ośrodek kultury polskiej na Kresach, Grodno szczyciło się szeregiem szkół i bibliotek. Miasto miało dwa stałe teatry oraz Muzeum Przyrodnicze i Muzeum Historyczne, które założył Józef Jodkowski. W mieście działało harcerstwo. Powstał także ogród zoologiczny. W 1929 odsłonięto pomnik Elizy Orzeszkowej, a w 1930 zbudowano nowy most przez Niemen.
edytuj Agresja radziecka we wrześniu 1939
20 września 1939 do Grodna wtargnęły kolumny czołgów Armii Czerwonej, próbując zdobyć miasto z marszu, rozpoczęła się obrona Grodna. Polscy żołnierze, którymi dowodził gen. Józef Olszyna-Wilczyński wspomagani przez cywilnych ochotników, m.in. harcerzy grodzieńskich, walczyli z przeważającymi siłami wroga aż do wieczora 21 września. Po upadku miasta, Rosjanie dokonali bez sądu egzekucji około 300 obrońców w tym szkolnej młodzieży [1] (na Psiej Górce rozstrzelano m.in. 20 uczniów broniących Domu Strzelca [2]). Od 22 września na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow Grodno pozostawało pod okupacją sowiecką, włączone do sowieckiej Białorusi jako siedziba rejonu w obwodzie białostockim. W latach 1941–1944 miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką, podczas której wymordowano Żydów, umieszczając ich wcześniej w dwóch gettach (Getto w Grodnie). Nadzieje na ponowne przyłączenie Grodna do Polski spełzły na niczym, miasto stało się w lipcu 1944 ponownie częścią ZSRR i pozostało nią aż do jego rozwiązania w 1991. W 1961 władze komunistyczne kazały wysadzić najstarszy kościół miasta, tzw. Farę Witoldową. Obecnie miasto znajduje się w składzie Republiki Białorusi.
edytuj Demografia
| Rok | 1588 | 1856 | 1897 | 1913 | 1931 | 1939 | 1956 | 1965 | 1980 | 1988 | 2005 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Populacja | оk. 4 | 18,4 | 46,9 | 63 | 49 | 57,2 | 65 | 98 | 202 | 272 | 317,3 |
W 2005 roku populacja Grodna wynosiła 317 366 osób. Samo miasto jest zamieszkane przede wszystkim przez Białorusinów, Polaków i Rosjan. Oto procentowy skład narodowości miasta:
- Białorusini — 62,3%; 197 719
- Polacy — 24,8%; 78 707
- Rosjanie — 10,1% 31 736
- Ukraińcy — 1,8%; 5712
- Żydzi — 0,4%; 1269
- Litwini — 0,2%; 634
- Tatarzy — 0,2%; 634
- inne narodowości — 0,4%; 1269potrzebne źródło
edytuj 
Zabytki
istniejące:
- Stary Zamek
- Nowy Zamek
- Kościół pojezuicki – katedra
- Kościół pobernardyński Znalezienia Krzyża Świętego
- Kościół Zwiastowania NMP i klasztor brygidek
- Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor franciszkanów
- Cerkiew św.św. Borysa i Gleba, tzw. Kołoża
- Batorówka w Grodnie z poł. XVI w.
- Apteka jezuicka z 1709 roku.
- Cerkiew i klasztor bazylianek z XVIII w.
- Pałac Chreptowiczów z końca XVIII w.
- Zespół zabudowań wzniesionych przez Antoniego Tyzenhauza:
- Pałac Stanisławówka w Grodnie z 2 poł. XVIII w.
- Dwór Administratora z XVIII w.
- Krzywa oficyna z XVIII w.
- Dom Majstra z XVIII w.
- Teatr z 1772 r.
- Kościół ewangelicko-augsburski św. Jana
- Dom Elizy Orzeszkowej
- Dwór Poniemuń
- Pałac Sapiehów z XVII w., ob. browar
- Synagoga chóralna w Grodnie z 1905 r.
- Cmentarz farny w Grodnie
nieistniejące:
- Fara Witoldowa – gotycka, zburzony w 1961 roku
- Kościół i klasztor Dominikanów w Grodnie z 1632 r.
- Klasztor Augustianów w Grodnie gotycki.
- Klasztor Bonifratrów w Grodnie z XVIII w.
- Klasztor Bernardynek w Grodnie z XVII w.
- Kościół Podwyższenia Krzyża i klasztor Karmelitów w Grodnie z 1630 r.
- Klasztor Bazylianów w Grodnie
- Pałac Czetwertyńskich w Grodnie z XVIII w.
- Pałac Radziwiłłów z XVIII w.
- Pałac Tyzenhausa na Horodnicy z XVIII w.
- Pałac Massalskich
- Pałac Sanguszków
- Pałac Ogińskich
- Pałac Augustówek w Grodnie z XVIII w. za Przemieściem Zaniemieńskim
- Ratusz w Grodnie z XVIII w. zburzony w 1947 r.
- Synagoga w Grodnie drewniana z XVIII w.
edytuj Osoby związane z Grodnem
- Ryszard Badoń-Lehr – dyplomata polski, działacz samorządowy, prezydent Legnicy
- Stefan Batory – król Polski, wielki książę litewski
- Bronisław Bohaterewicz – generał brygady Wojska Polskiego
- Andżelika Borys – polska działaczka polonijna
- Tadeusz Gawin – publicysta i działacz polonijny, współzałożyciel i pierwszy przewodniczący Związku Polaków na Białorusi (1990–2000)
- Kazimierz Jagiellończyk – król Polski, wielki książę litewski
- Paweł Jasienica – polski pisarz historyczny
- Tadeusz Jasiński
- Święty Kazimierz – polski święty, patron Radomia, Polski i Litwy
- Olga Korbut – gimnastyczka olimpijska
- Artur Julian Kowzan – polski pisarz i historyk
- Tadeusz Kruczkowski – polski historyk, działacz polonijny
- Meyer Lansky – znany amerykański gangster, Żyd polskiego pochodzenia
- Waléry Lewoniéwski białoruski działacz polityczny i społeczny, były więzień polityczny i więzień sumienia
- Aleksander Milinkiewicz – polityk
- Irena Misztal – polska nauczycielka i pisarka
- Zofia Nałkowska - polska pisarka
- Ryszard Natusiewicz - profesor - architekt i rysownik
- Czesław Niemen – polski piosenkarz
- Sławomir Nowakowski – polski polityk, działacz związkowy, poseł na Sejm II kadencji
- Józef Olszyna-Wilczyński – generał Wojska Polskiego, obrońca miasta w 1939 r
- Eliza Orzeszkowa – polska pisarka
- Jan Pilecki – polski lekarz, dziennikarz i działacz społeczny
- Stanisław August Poniatowski – król Polski i wielki książę litewski
- Józef Porzecki – polski dziennikarz i działacz społeczny na Białorusi
- Wacław Jan Przeździecki – generał brygady Wojska Polskiego, dowódca obrony Grodna przed nacierającą Armią Czerwoną
- Romuald Pułjan – polski nauczyciel i działacz społeczny
- Juliusz Rómmel – generał dywizji Wojska Polskiego
- Lesław Skinder – dziennikarz sportowy, wieloletni redaktor Polskiego Radia
- Marek Skwarnicki – polski poeta, publicysta, prozaik, felietonista, tłumacz
- Oskar Sosnowski – polski architekt i konserwator zabytków
- Wiktor Szałkiewicz – aktor, showman, poeta i bard związany z Grodzieńszczyzną
- Konstanty Terlikowski – polski sędzia i adwokat, działacz społeczny i polityk
- Antoni Tyzenhaus – urzędnik królewski
- Wiktor Woroszylski – polski poeta, prozaik i tłumacz
- Zygmunt Wróblewski - polski fizyk, członek Akademii Umiejętności, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, dokonał w 1883 r. (wraz z Karolem Olszewskim) pierwszego na świecie skroplenia tlenu
- Felix Zandman – fizyk, biznesmen, twórca i właściciel Vishay Intertechnology, Inc.
- Leon Żebrowski – polski ksiądz rzymskokatolicki i działacz społeczny
edytuj Edukacja
W Grodnie działają aktualnie trzy uniwersytety:
edytuj Grodno jako garnizon wojskowy
Prestiż miasta w okresie II Rzeczypospolitej podnosił niewątpliwie fakt, że było ono dużym garnizonem wojskowym.Stacjonowały tam między innymi: Dowództwo Okręgu Korpusu nr III, dowództwo 29 Dywizji Piechoty i Brygady KOP
edytuj Zobacz też
Przypisy
edytuj Linki zewnętrzne
- Grodno w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II (Derenek – Gżack) z 1881 r. (1881)
- Oficjalna strona miasta (j. ros.)
- Oficjalna strona obwodu grodzieńskiego (j. ros., biał. i ang.)
- Architektura Grodna (j.biał.)
- Białoruska strona o Grodnie (j.biał.)
- Obserwacje znad Niemna
|
|||||||
|
||||||||||
|
||||||||||||||